En matemáticas denominamos combinacións ao conxunto de todas as coleccións diferentes que se poden formar tomando n elementos escollidos entre os m dispoñíbeis. Esas coleccións considéranse diferentes se están formadas por distintos elementos, sen importar a orde dos mesmos. A fórmula que permite calcular o número de combinacións é esta:
Onde n! representa o factorial do número natural n, é dicir, o produto de todos os naturais existentes até chegar a ese n, n incluído: n · (n-1) · (n-2) · ... · 2 · 1. Por exemplo, se consideramos o conxunto formado polos números que van do 1 ao 4, {1, 2, 3, 4}, e quixeramos determinar cantas parellas de dous números podemos construír tomándoos dese conxunto, o cálculo a facer sería:
Os conxuntos diferentes son estes seis: {1, 2}, {1, 3}, {1, 4}, {2, 3}, {2, 4} e {3, 4}.
Se a orde dos elementos é relevante, isto é, se queremos determinar todas as coleccións diferentes que se poden formar tomando n elementos escollidos entre os m dispoñíbeis de tal xeito que dúas coleccións serán iguais se -e só se- teñen os mesmos compoñentes colocados da mesma maneira (e en consecuencia {1, 2} será distinto de {2, 1}), falaríamos non de combinacións senón de variacións. A fórmula é esta:
Para determinar cantos números de dúas cifras distintas -sen repetición- poden obterse xogando co 1, 2, 3 e 4 empregamos a fórmula das variacións, non a das combinacións.
Os doce números en cuestión son o 12, 13, 14, 21, 23, 24, 31, 32, 34, 41, 42 e 43.
Se se permite a repetición de elementos, a cousa cambia:
O total de números de dúas cifras distintas que se poden obter xogando co 1, 2, 3 e 4 é 16 (4 elevado a 2): os mesmos que citei antes máis o 11, 22, 33 e 44.
As permutacións son un caso particular das variacións: son as coleccións diferentes de m elementos tomados entre os m totais, ou sexa, “colléndoos sempre todos”.
No exemplo dos números do 1 ao 4, podemos ordenalos de 24 (4 · 3 · 2 · 1) formas distintas (podemos formar con eles 24 números distintos de 4 cifras).
Hoxe proxéctase no CGAI o filme Autrement la Molussie de Nicolas Rey, adaptación dunha novela visionaria escrita por Günther Anders a comezos dos 30, Die molussische Katakombe, construída cos diálogos entre dous personaxes prisioneiros dun estado fascista. O filme de Rey consta de nove bobinas de 16mm que deben ser proxectadas aleatoriamente: non hai unha orde fixa establecida sobre cal vai primeiro e cal despois, é o proxeccionista quen decide iso en cada sesión. Cada pase de Autrement la Molussie é, pois, dificilmente repetíbel. As contas a facer son as que acabo de recordar; trátase, sen máis, de saber cantas ordenacións diferentes hai desas nove bobinas, que por suposto se proxectan cada unha unha única vez. Permutacións de nove elementos, ou sexa, 9! = 9 · 8 · 7 · 6 · 5 · 4 · 3 · 2 · 1 = 362880. 362880 formas de proxectar Autrement la Molussie, que son tamén 362880 experiencias distintas. A do CGAI será só unha delas. Se quixeran poñelas todas na filmoteca a razón dunha versión por día terían arranxada a programación para uns 1800 anos, considerando os períodos de vacacións e o peche dos luns e domingos.
Pensando nisto, e tamén porque onte vin o seu fabuloso remake de Easy Rider, veume á cabeza James Benning. Non é nunca unha extravagancia pensar en James Benning se hai matemáticas de por medio. Cada plano de Ten skies e 13 Lakes ocupa unha bobina completa de 16mm, mais el si acordou unha disposición concreta das secuencias. Cantas opcións tiña? Se a proxección desas bobinas fose aleatoria, como a de Autrement..., cantas sesións diferentes existirían? O factorial de 10 e 13, respectivamente: 3.628.800 para Ten skies e 6.227.020.800 para 13 Lakes, case unha por habitante do planeta Terra. Os 43 planos de trens de RR dan aínda máis medo: o número de permutacións posíbeis é un 6 seguido de 52 ceros. Sesenta mil octillóns. Deses miles de octillóns de potenciais versións de RR James Benning optou por unha. A que elixiu segue a ser, entre as súas películas, a miña favorita.
Dise o mesmo de moitos mais poucas veces é tan xusto: urxe outorgarlle a Leonardo Favio o recoñecemento mundial que merece. Recoñecemento que ten no seu país, Arxentina, onde gozou de éxito de público e xenuíno prestixio entre críticos e directores de varias xeracións que viron nel un referente de paixón e talento. En España o seu nome vai asociado a un avatar distinto do de cineasta: o do cantante melódico que entoaba O quizás simplemente le regale una rosa.
Marcada pola pobreza, a conflitiva infancia do mendocino Fuad Jorge Jury -ese era o seu nome real- transcorreu entre internados dos que escapaba en canto podía. Desenvolveu toda sorte de traballos na adolescencia; estudou nun seminario e intentou ser militar, sen moita convicción, e acabou emigrando a Bos Aires. Ao abeiro de Leopoldo Torre Nilsson iniciou unha carreira coma actor con obras coma La mano en la trampa (1961), presentada en Cannes. Nesa altura xa demostrara bo oficio detrás da cámara coa curta El amigo (1960), que no seu retrato de neno rico vs neno pobre parece apelar directamente aos primeiros anos da súa propia vida. Igual coa primeira longametraxe, Crónica de un niño solo (1965), coescrita, como todas as que virían despois, co seu irmán Zuhair Jury. Máis alá das paredes dun correccional de menores, do que só cabe querer fuxir, a esperanza adquire a forma dun baño no río ou no desexo de pasear un cabalo branco nun filme triste que evita a verborrea do cinema social con lirismo, tenrura e crueldade.
El romance del Aniceto y la Francisca, de como quedó trunco, comenzó la tristeza y unas pocas cosas más (1967) é unha das obras maiores do cinema arxentino. Na relación dos amantes do título, encarnados por Federico Luppi e unha virxinal Elsa Daniel, interponse outra muller, Lucía (María Vaner). Entre a virtude e o desexo o home, que vive do que lle rende o seu galo de pelexa, escollerá a que o conduce a un destino fatal nun relato con aroma de lenda. O director revisou a historia catro décadas despois en Aniceto (2008). A sofisticada planificación visual foi mudando co andar dos anos a austeridade polo barroquismo, mais na altura do Aniceto as imaxes derivan á abstracción pola vía do extremo artificio, sublimado polo uso do ballet coma recurso narrativo. O que permanece, porén, é a sensualidade: o de Leonardo Favio é un cinema voluptuoso, un cinema de carne e de sangue, de corpos que se buscan e corpos que se enfrontan.
Non é tanto así en El dependiente (1969), outro exemplo de laconismo. Máis Peter Lorre ca nunca, Walter Vidarte traballa na tenda de Don Vila -o galego Fernando Iglesias “Tacholas”- e soña con herdala á morte do patrón. A submisión ao xefe ten correspondencia na súa relación coa amada neste pesadelo poboado por seres inquietantes -memorábel Nora Cullen- que se erixe en berro contra a mesquindade. A carnalidade faise máis explícita no paso do branco e negro á cor coas aventuras gauchas de Juan Moreira (1973). A concisión dá paso ao exceso e a rabia, asentada en materiais e formas tomadas da cultura popular. A resposta foi entusiasta. A furia e o amor tráxico de Nazareno Cruz y el lobo (1975) sumou tres millóns e medio de espectadores sen facer concesións de ningún tipo: custa entender as razóns do triunfo masivo dunha película con maldición, lobishome e demo sen trucos nin golpes de efecto. Foi a única que tivo estrea comercial en España, con resultados discretos. Máis estraña -e mellor- é Soñar, soñar (1976), cunha parella imposíbel -o cantante Gian Franco Pagliaro e o boxeador Carlos Monzón- intentando a supervivencia coma artistas ambulantes. O choque entre a roña concreta e a ilusión irreal típica do universo de Favio acada a cota máis alta nun filme que serve de espello da terrorífica etapa que comezaba co golpe de estado de Videla. Pasou moito tempo até que puido rodar Gatica, el mono (1993), biopic (peronista) do mítico campión de boxeo. Outra obra mestra. O dominio da posta en escena do cineasta é xa insultante, en particular nas apoteóticas escenas no ring. Cielo, unha das curtas institucionais feitas por Pablo Trapero para o BAFICI 2013, recupera un instante desa rodaxe. É realmente emocionante ver a Favio dando ordes co megáfono ao actor Edgardo Nieva: ¡Pa'l otro lado! ¡Que te vea el ojo que sangra! Nesas imaxes poderosas capturadas hai vinte anos por Trapero fica condensada a forza inimitábel dun autor único.
As tres imaxes seguintes foron tomadas por Óscar Blanco (Agrupación Astronómica Ío) en tres lugares diferentes de Galicia. As tres cunha mesma orientación, co norte na parte superior da imaxe, e en momentos non moi afastados da noite: a segunda e a terceira corresponden á mesma hora, arredor das 2:30 AM, e a primeira un pouco máis cedo, sobre as 00:45. As condicións de exposición e sensibilidade son distintas para cada fotografía, para evitar a saturación debida á contaminación lumínica. Porque diso falan estas fotos, de contaminación lumínica. Do que perdemos de ver cada noite polo exceso de luz artificial que lanzamos inutilmente ao ceo.
A editorial Trifolium vén de lanzar en galego unha estupenda novela de César Aira, Festival. Na contracapa da edición dise que é “unha obra inédita que ve a luz en galego antes que en calquera outra lingua”, o cal non deixa de ser unha pequena esaxeración promocional. Festival tivo en 2011 dúas edicións en castelán, unha, sen ISBN, preparada polo BAFICI -festival do que Aira fora xurado o ano anterior-, e outra a cargo da editorial Mansalva; e hai uns meses foi comercializada en tradución ao alemán dentro da colección Useful Books da Viennale, cun clarificador prólogo escrito por Quintín, valedor entusiasta do prolífico escritor de Coronel Pringles.
Como o título revela, o escenario do texto é un festival de cinema independente que convida un director belga, Alec Steryx, para que forme parte do seu xurado e protagonizar unha retrospectiva completa que lle rende honores coma cineasta de culto. Steryx fai filmes de ciencia ficción de serie b (minúscula) elevados á condición de obras maiores por parte dos seus entregados admiradores, entre os cales está a directora da Cinemateca e organizadora do certame, Perla Sobietsky, autora tamén dunha monografía sobre o autor. Nas proxeccións de Steryx conflúen mozos e mozas que chegan a el a través dos videoxogos inspirados na súa obra e algúns programadores culturetas que parecen ver no belga unha sorte de Antonioni pulp, ante a completa incomprensión doutros que consideran a súa filmografía pouco menos ca unha tomadura de pelo. Se Steryx é un xenio a reivindicar ou un creador de fantasías cutres a esquecer é unha dúbida que percorre as páxinas do libro, e con ela a oposición entre arte de masas e arte para elites e unha afiada ironía sobre o esnobismo inherente aos axentes culturais na súa desesperada busca de referentes virxes e “orixinalidade”. Mais César Aira parece estar por riba dese debate, por outra parte xa moi sobado. O verdadeiro eixo da novela é a insólita decisión do cineasta de vir acompañado pola súa nonaxenaria nai, unha anciá perrenchuda e indomábel que alterará cos seus ritmos e caprichos o que debería ser unha feliz e relaxada estadía. Con dificultades xigantescas para comunicarse e sobre todo moverse, a nai de Steryx ocupa por completo un festival no que preferiría non estar e do que ela, coa súa exasperante lentitude e o seu absoluto desinterese, representa a antítese mesma. A súa presenza inspira, en consecuencia, unha serie de episodios resolta por César Aira con prosa pulcra e gusto pola digresión. O retrato preciso e moi recoñecíbel da fauna e flora festivaleira fai do libro, ademais, unha cita obrigada para os cinéfilos.
"Temos que pedirlle transparencia á ciencia que facemos: explicarlle ao público portugués cales son as investigacións que facemos e cal é o retorno que se deriva desas investigacións".
"Os inquéritos que se fan en Europa sobre a curiosidade polas novas descobertas científicas e desenvolvimentos tecnolóxicos revelan que o público está moi interesado en ciencia, mesmo máis ca na política e no deporte. Mais os xornais televisivos en Portugal dedican apenas o 0,8% do seu tempo a acoller noticias sobre ciencia, e o 90% dos cidadáns non teñen un papel activo en ciencia e tecnoloxía".
"O Ano Internacional da Astronomía 2009 envolveu 800 millóns de persoas en 148 países. Só en Portugal foron dous millóns de persoas. É a maior iniciativa científica de sempre".
"Sabemos que hai vinte astrónomos amadores por cada astrónomo profesional. É un verdadeiro "exército" cuxa participación é moi importante (tanto na divulgación como na obtención de coñecemento)".
"Aínda non hai un algoritmo que supere ao ser humano no recoñecemento de patróns. De aí xorde un proxecto colaborativo coma Galaxy Zoo".
"Na Universidade na que traballo en Holanda están xeralizados os "laboratorios de comunidade", aos que o público é convidado a envolverse e que ás veces mesmo desenvolven experiencias de alto nível".
"As institucións científicas dedican menos do 2% do seu orzamento anual para accións de divulgación e educación non formal. Esa cifra non concorda coas declaracións públicas de defensa da comunicación da ciencia habituais entre os políticos".
"É preciso sermos e termos proxectos colaborativos, deixar o meu proxecto e pasar ao noso proxecto".
Os Jardins Botânicos como Comunicadores dos Temas da Diversidade e Conservação das Plantas, Gisela Gaio-Oliveira (Museu Nacional de História Natural e da Ciência). Abstract (resumo): Apesar de existirem jardins botânicos desde o séc. XVI, estes só começaram a estar direcionados para um público geral quando a sua missão passou a incluir o cultivo e exposição de plantas vindas das colónias. Até meados do séc. XX, a única informação que era comunicada, com maior ou menor eficiência, dos jardins botânicos para o público, era a existente nas placas identificativas das plantas: nome da espécie, nome comum e origem geográfica. Com a perda da biodiversidade a entrar na agenda política internacional a partir da década de 90 do séc. XX, e com a assinatura por 193 países, incluindo Portugal, da Estratégia Global para a Conservação das Plantas em 2002, os jardins botânicos sofreram uma grande mudança na sua missão e na forma de comunicar com o público.
O diagnóstico do labor dos xardíns botánicos coma espazos de comunicación científica é claramente insatisfactorio: é reducido o espazo e o investimento para actividades, hai poucos contidos educativos para o público, non se inviste en visitas guiadas para público non escolar, é baixa a produción de conferencias e cursos e igualmente baixo o desenvolvemento dos temas relacionados coa perda de plantas (contaminación e alteracións climáticas).
Motivações para participação em ciência recreativa: um caso de estudo, Sandra Silva (Instituto de Biologia Molecular e Celular). Abstract (resumo): As razões que motivam públicos a participarem em ações de ciência recreativa têm sido alvo de análise em vários estudos sem, contudo, existirem dados relativos à realidade nacional. Neste estudo apresentamos o levantamento das motivações dos participantes em duas atividades específicas: o “Roteiro do Cérebro” (março de 2012) e o “Roteiro da Genética” (junho de 2012).
Using animated videos for science engagement and science learning, Ana Mena (Instituto Gulbenkian de Ciência)
Eu e o meu corpo:
Nós os fantásticos seres vivos:
Cidadania, ciência e comunicação: os três ‘cês’ do Gripenet [Ao encontro do público], Vitor Faustino (Instituto Gulbenkian de Ciência). Abstract (resumo): Podem os investigadores tornar o grande público num ‘cúmplice’ da ciência, utilizando a Internet como mediador? Podem os cidadãos participar num projeto científico onde o único requisito é a vontade em contribuir para o conhecimento? A resposta é afirmativa e é a base do sistema participativo de monitorização da gripe, em tempo real – o Gripenet. Mais do que um instrumento de monitorização epidemiológica, o Gripenet é um projeto de comunicação de ciência. Desde 2005, cerca de 15 mil voluntários interagiram com os investigadores do Gripenet, numa base regular, durante as épocas da gripe sazonal (Novembro a Maio). Uma newsletter digital semanal, com link direto para a área de questionários, fornece informação rigorosa e atualizada sobre os mais variados aspectos da gripe – virologia, dispersão, intensidade da epidemia. Atividades regulares com as escolas (produção de websites, vídeos, bandas-desenhadas) contribuíram para que o site do Gripenet se tenha tornado o maior repositório de conteúdos on-line em língua portuguesa sobre a gripe.
Comunicar a ciência (social) tal qual se faz, Ana Delicado (Instituto de Ciências Sociais, Universidade de Lisboa).
An innovative model in Science Communication brings together Music, Science and Fundraising – A partnership between Instituto Gulbenkian de Ciência and Everything is New, the promoter of Optimus Alive Music Festival, Maria João Leão (Maratona da Saúde).
SOCIENTIZE, A Sociedade como uma infraestrutura para e-Ciência através da tecnologia, inovação e criatividade, Cândida G. Silva (Centro de Neurociências e Biologia Celular). Abstract (resumo): O projecto SOCIENTIZE pretende (i) promover a interacção entre os diferentes agentes do processo de Ciência Cidadã –investigadores, fornecedores de recursos, administradores de sistemas, e cidadãos voluntários- criando ferramentas comuns de comunicação e trabalho para todos eles; (ii) disseminar as capacidades e resultados dos projectos de Ciência Cidadã às comunidades científicas demonstrando que é possível fazer Ciência de alto nível com a contribuição de pessoas sem formação de cientista; (iii) publicar e suportar um conjunto de serviços de livre acesso para investigadores, fornecedores de infraestruturas e cidadãos voluntários.
A Ciência de visita ao Museu: envolver novos públicos através da Arte, Paulo Fontes (Aluno do Programa Doutoral em Media Digitais, Universidade do Porto). Abstract (resumo): A Arte e a Ciência têm cada vez mais encontrado espaços de cruzamento e complementaridade, onde a interligação das suas linguagens discursivas promove o interesse de públicos mais abrangentes. Museus de arte, galerias e outros espaços públicos tornam-se locais que podem incrementar o “envolvimento” do público com a Ciência. Neste sentido, a análise da reação dos públicos a estes novos contextos toma uma relevância significativa. A exposição “Ciência e Arte”, organizada pelo Ciência 2.0, que esteve presente no Museu Nacional de Soares dos Reis no Porto, procurou contribuir para a sinergia entre a ciência e outras esferas da sociedade ao abrir ao público geral a possibilidade de expor obras de arte criadas por si, tendo por base conteúdos de ciência. Expuseram-se num espaço público obras que expressavam conteúdos de ciência através de técnicas artísticas que incluíam ilustração, fotografia, documentário, artes plásticas, animação e multimédia interativa. Dada esta forte ligação entre as esferas da Ciência e da Arte, o estudo dos seus visitantes possibilita uma análise dos fatores que motivam estes novos públicos.
12:30 Mesa redonda: Como podemos envolver o público na comunicação de ciência?. Convidados: Maria João Leão (Maratona da Saúde), Miguel Pina Martins (CEO Science4you), Patrícia Filipe (Oceanário de Lisboa). Moderação: Júlio Borlido Santos (Instituto de Biologia Molecular e Celular, Universidade do Porto).
Science4you, xogos e brinquedos científicos para todas as idades: sitio web.
15:30Debate sobre Ilustração Científica. Modera: Luís Azevedo Rodrigues (Centro Ciência Viva de Lagos). Participan: Carla Dâmaso (Observatório do Mar dos Açores), Lúcia Antunes (Instituto Superior de Educação e Ciências/Universidade de Évora), Filipe Franco (Instituto Superior de Educação e Ciências/Universidade de Évora), Pedro Salgado (Instituto Superior de Educação e Ciências/Universidade de Évora).
Pedro Salgado:
"A fotografía apaña unha realidade concreta, a ilustración interpreta esa realidade e destaca os aspectos máis importantes".
"Hai máis de cincuenta ilustradores dedicados total ou parcialmente en Portugal á ilustración científica. Deles, polo menos media ducia teñen relevancia internacional. E máis de mil persoas tiveron formación en ilustración científica nos últimos vinte e cinco anos".
Cita de Goethe: "as persoas deberían falar menos e debuxar máis".
"Todo o mundo pode aprender a debuxar".
"Moitas veces a ilustración científica confúndese con ter un debuxo bonito dun becho ou dunha planta".
"Apenas un 10% dos pósters teñen calidade coma ferramenta de comunicación científica. O 90% é simplemente contido, sen verdadeiro valor comunicativo".
Carlos Fiolhais (Comisión Científica):
"Cando comezou a ciencia moderna cunha figura coma Galileo, comezou tamén a cultura científica. Galileo é o pai fundador. Despois no sXIX vén Darwin, que promove ao mesmo tempo a ciencia e a cultura científica. Galileo e Darwin levan a ciencia á lingua corrente".
(Parafraseando o Galileo de Bertold Brecht) "A ciencia ten que estar nas prazas".
"O asombro debe ser xeral. Imos dicirlle ás persoas que é posíbel saber, que unha das marcas que máis definen aos humanos é a vontade de saber".
José Vítor Malheiros (Comisión Organizadora):
"Estes días constatamos que existe comunicación da ciencia, que existe unha comunidade forte e polo tanto temos a obriga de facer aínda moito máis do que estabamos a facer".
"A comunicación non é transmisión de datos, a comunicación sempre é persoal, sempre é emocional".
"Todos temos dereito á ciencia, ao fluír das ideas da ciencia, a divertirnos coas ideas da ciencia. Todos os cidadáns teñen dereito a manipular a ciencia. A ciencia é para todos, a ciencia é de todos".
"Un Congreso coma este precisa ter continuidade..."
Dise o mesmo de moitos mais poucas veces é tan xusto: urxe outorgarlle a 
Ao abeiro de 
Non é tanto así en 
Pasou moito tempo até que puido rodar 
A 
